مجرد را با تعبيرات مختلفي كه از آنها دارد ، متجاوز از ده مىداند ودر الألواح العمادية ( بند 55 ) بدين مطلب اشاره نموده وبا آياتي نيز اين نظر را تأييد كرده است ودر حكمة الإشراق والمشارع ، در اين باره به تفصيل بحث كرده است « 1 » . أفلاك مباحث مربوط به حركات أفلاك ونفوس آنها ونيز علل مفارقشان ، در الألواح العمادية ( بندهاى 59 - 63 ) وكلمة التصوف ( بندهاى 33 - 36 ) واللمحات ( بندهاى 41 - 43 ) تقريبا با آنچه در حكمة الإشراق آمده است ، « 2 » يكى است وبا اندك اختلافى در نظر وبيان با آنچه مشائيان گفته‌اند ، قرابت بسيار دارد « 3 » . عوالم سه‌گانه شيخ اشراق به مانند مشائيان ، با قول به عقول مفارق ونفوس فلكى وانساني وجهان مادي ، در الألواح العمادية ( بندهاى 69 - 70 ) وكلمة التصوف ( بند 33 ) واللمحات ( بند 44 ) وجود سه عالم : عقل ( جبروت ) ونفس ( ملكوت ) وجرم ( ملك ) را پذيرفته ومعتقد است كه فيض الهى به ترتيب ، به عقل وبه واسطه‌ى أو به نفس وبه وسيله‌ى أو به جرم مىرسد وبا اين بيان روشن مىكند كه هيچ مؤثرى در عالم جز واجب الوجود نيست وهمه‌ى هستى در ظل قهر وفيض أو است ؛ با وجود اين ، در حكمة الإشراق ، وجود عالم چهارمى نيز يعنى عالم مثال يا صور معلق را اثبات مىكند « 4 » . بقاى نفس شيخ اشراق به مانند مشائيان « 5 » بقاى نفس را پس از مرگ تن پذيرفته است منتهى دليل آنان را مردود دانسته وخود دليل ديگرى در حكمة الاشراق « 6 » اقامه كرده است . وهمان را

--> ( 1 ) حكمة الإشراق ، ص 139 والمشارع ( مجموعه‌ى أول ) ص ص 451 - 452 . ( 2 ) حكمة الإشراق ، ص ص 171 - 177 . ( 3 ) ابن سينا ، نجات ، ص ص 258 - 273 . ( 4 ) ص 232 . ( 5 ) ابن سينا ، إشارات ، دانشگاه تهران ، ص ص 134 - 135 ونجات ص 187 ؛ بهمنيار ، التحصيل ، ص 564 . ( 6 ) ص ص 222 - 223 .